Prawidłowy rozwój emocjonalny dziecka wymaga zapewnienie mu zdrowego, bezpiecznego środowiska, którym jest dom rodzinny oraz zaspokojenia jego kluczowych potrzeb rozwojowych, takich jak zapewnienie poczucia bezpieczeństwa, opieki oraz możliwości do swobodnej zabawy i eksploracji. Niestety, nie w każdej rodzinie jest to możliwe. W domach, gdzie relacje są napięte lub rodzice nieobecni, czy nie radzą sobie ze swoimi obowiązkami, może dojść do zjawiska petryfikacji.
Parentyfikacja to trudne doświadczenie z dzieciństwa, które może rzutować na funkcjonowanie w dorosłym życiu. Parentyfikacja, którą można przetłumaczyć jako „urodzicowienie” to sytuacja, w której rodzic lub opiekun przenosi na dziecko nieproporcjonalne do jego wieku i możliwości obowiązki i odpowiedzialności.
Wyróżniamy dwa główne typy parentyfikacji:
Parentyfikacja instrumentalna – ten rodzaj pojawia się, gdy rodzic wykorzystuje dziecko do realizacji swoich własnych celów i potrzeb. Może to oznaczać angażowanie go w prowadzenie domu, opiekę nad rodzeństwem lub rodzicami, lub też obciążanie go zadaniami, które przekraczają jego kompetencje. Dziecko staje się w pewnym sensie rodzicem dla swoich własnych rodziców, bądź jednego z nich lub też w stosunku do rodzeństwa, zaspokajając ich potrzeby kosztem swoich własnych.
Parentyfikacja emocjonalna – w tym przypadku rodzic oczekuje od dziecka, że będzie ono zaspokajało jego potrzeby emocjonalne. Dziecko musi przybrać rolę „emocjonalnego partnera”, pocieszając rodzica, wysłuchując jego problemów lub służąc radą. Jego własne potrzeby schodzą przy tym na dalszy plan. Rodzice traktują swoje dziecko bardziej jak przyjaciela lub powiernika niż potomka wymagającego opieki.
Parentyfikacja jest głęboko zakorzeniona w strukturze i dynamice rodziny, a jej skutki mogą być niezwykle niszczące dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania dziecka. Dziecko, które podejmuje role rodzicielskie, nie ma szansy na bycie w pełni dzieckiem. Zamiast tego musi przedwcześnie dojrzewać, rezygnować z własnych potrzeb i marzeń, aby zająć się problemami dorosłych.
Przyczyny parentyfikacji mogą być różne. Często wynikają z trudnej sytuacji rodzinnej – nieobecności rodzica (śmierć, rozwód, nadmierne skoncentrowanie na pracy) choroby rodzica, uzależnienia, trudnej relacji rodziców, rozwodu, niedojrzałości opiekuna. Rodzic, który nie radzi sobie z trudnościami życiowymi, sam potrzebuje opieki i wsparcia, przenosi te obowiązki na swoje dziecko, nie będąc w stanie ich samodzielnie wypełnić. Niektórzy rodzice po prostu nie potrafią ustanowić zdrowych granic. W wielu przypadkach robią to nieświadomie, bo sami tak byli wychowani, niosą swoje skrzywdzone dziecko lub nie mają fundamentalnej wiedzy na temat zdrowego wychowywania dzieci, ich potrzeb i możliwości.
Istnieje kilka kluczowych czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia petryfikacji w rodzinie:
- Problemy małżeńskie rodziców: Konflikty, rozwód, zdrada czy uzależnienia rodziców często prowadzą do odwrócenia ról, gdy dzieci zmuszone są wziąć na siebie obowiązki należące do rodziców.
- Zaburzenia psychiczne lub uzależnienia u rodziców: Gdy rodzice borykają się z depresją, lękami, nadużywaniem alkoholu czy narkotyków, mogą przenosić swoje potrzeby emocjonalne na dzieci.
- Sytuacje kryzysowe: Nagłe wydarzenie, takie jak poważna choroba, śmierć bliskiej osoby czy trudna sytuacja finansowa, może przeciążyć rodziców i skłonić ich do angażowania dzieci w rozwiązywanie problemów.
- Trudna sytuacja ekonomiczna: Bieda, bezrobocie lub konieczność podejmowania przez rodziców wieloetatowej pracy może sprawić, że część obowiązków domowych i opieki nad rodzeństwem spada na barki dzieci.
- Postawy i przekonania rodziców: Jeśli rodzice mają tradycjonalistyczne lub patriarchalne poglądy, mogą oczekiwać, że starsze dzieci, zwłaszcza córki, będą pomagać w prowadzeniu domu.
- Liczebność rodziny: W dużych rodzinach z wieloma dziećmi ryzyko parentyfikacji rośnie, ponieważ starsze rodzeństwo musi pomagać w opiece nad młodszymi.
- Niedojrzały emocjonalnie rodzic, pochłonięty lub nieradzący sobie ze swoimi problemami, traumami, bardzo często sam był tak wychowany przez jego rodziców i powiela te niekorzystne wzorce.
Poniżej kilka przykładów realnych przypadków parentyfikacji i jej wpływu na funkcjonowanie dorosłych już osób, które trafiły do mnie na terapie wewnętrznego dziecka.
Matka Heleny cierpiała na przewlekłą chorobę psychiczną. Ojciec spędzał większość dnia w pracy, podejmując dodatkowe zajęcia, aby zapewnić rodzinie byt. Z tego powodu Helena jako najstarsza z 4 rodzeństwa musiała przejąć większość obowiązków domowych – jako 13 latka gotowała posiłki, sprząta, robiła pranie i opiekowała się młodszym rodzeństwem. Gdy matka miała gorszy okres, to Anna starała się ją pocieszać, wspierać emocjonalnie i pilnować, aby zażywała leki. W rezultacie Anna zaniedbywała swoje własne obowiązki szkolne i kontakty z rówieśnikami. Jako dorosła boryka się z depresją i trudnymi do zdiagnozowania bólami całego ciała. Ma poczucie, że jej dzieciństwo zostało jej zabrane, a życie zmarnowane. Nigdy nie ułożyła sobie życia prywatnego. Nie wyprowadziła się z domu rodzinnego i cały czas zajmuje się starszymi już rodzicami. Wciąż czuje się również odpowiedzialna za losy rodzeństwa. Jest mocno zaangażowana w ich sprawy: opiekę nad dziećmi, rozwiązywanie ich problemów.
Ania jest jedynaczką. Wychowywała się w dobrze sytuowanej rodzinie, materialnie miała wszystko o czym inni mogą pomarzyć. Jednak relacje miedzy jej rodzicami były mocno napięte. Ania była wielokrotnie świadkiem gwałtownych kłótni, pełnych oskarżeń i wyzwisk miedzy opiekunami. Obydwoje rodzice bardzo dużo pracowali realizując się na polu zawodowym i dzięki temu unikając siebie nawzajem. Ania większość czasu spędzała na różnych zajęciach pozalekcyjnych lub sama w domu. Jej głównym zadaniem było się dobrze uczyć, aby rodzice mogli być z niej dumni i nie sprawiać dodatkowych problemów. Rodzice Ani nieustannie się kłócili, a w konsekwencji nie odzywali do siebie. Dziewczyna zmuszona była pełnić rolę rozjemcy i pośrednika między nimi. Musiała słuchać skarg mamy na ojca oraz próbować załagadzać konflikty miedzy dorosłymi. Ania często pełniła rolę powierniczki i pocieszycielki mamy, wysłuchując szczegółów odkryciach zdrad ze strony ojca.
Jako dorosła Ania zgłasza
- Problemy w relacjach – Anna ma trudności z budowaniem zdrowych granic i bliskości w związkach. Przejawia tendencję do nadmiernej troski o innych kosztem własnych potrzeb.
- Trudności emocjonalne – Anna zgłasza problemy z regulacją emocji, wykazując wysoki poziom lęku, napięcia i stresu. Tłumi lub wybuchowo wyraża swoje uczucia.
- Niską samoocenę – poczucie własnej wartości Anny jest uzależnione od aprobaty innych, a ona sama ma trudności z odróżnianiem własnych potrzeb od oczekiwań otoczenia.
- Problemy zdrowotne – Obciążenie psychiczne z dzieciństwa doprowadziło do rozwoju chorób psychosomatycznych takich jak nadciśnienie, bóle kręgosłupa, kompulsywne objadanie się i uzależnienie od słodyczy.
- Trudności z osiąganiem celów – Anna ma problem z prawidłową hierarchizacją celów i tendencję do odkładania realizacji własnych ambicji.
Ojciec Tomka jest uzależniony od alkoholu. Często wpadał w długie ciągi picia, podczas których znikał z domu i przesiadywał w barach i parkach z kolegami. Przepijał większość pieniędzy. Kiedy wracał do domu był agresywny, czepiał się matki i młodszego brata. Tomek często występował w roli obrońcy mamy i rozjemcy. Chroniąc ich niejednokrotnie sam naraził się na przemoc ze strony ojca. Mama często wysyła Tomka po pożyczkę do sąsiadów albo do sklepu po zakupy „na kredyt”, bo sama się wstydziła, a on potrafił wszystko załatwić. Jako dorosły Tomek ma problem z agresywnym zachowaniem. Jest uzależniony od pornografii i gier.
Jak widać, parentyfikacja dzieci niesie za sobą poważne konsekwencje psychologiczne i emocjonalne. Dzieci przedwcześnie wchodząc w role dorosłych, muszą zrezygnować z własnego rozwoju i zabawy, które są kluczowe dla ich własnego rozwoju. To może prowadzić do opóźnień w dojrzewaniu emocjonalnym, problemów z budowaniem relacji i trudności w usamodzielnieniu się w przyszłości. Często borykają się z poczuciem winy, lękiem, depresją i innymi problemami psychicznymi i zdrowotnymi.
Oto najczęstsze symptomy u dorosłych, którzy jako dzieci doświadczyli parentyfikacji:
- Trudności z ustalaniem granic – osoby te często mają problemy z jasnym określaniem własnych potrzeb i oczekiwań, a także z odmawianiem innym. Mogą mieć trudności z ochroną swojej prywatności.
- Nadmierna opiekuńczość- doświadczając parentyfikacji, niektóre osoby w dorosłości stają się nadopiekuńcze względem innych, zwłaszcza swoich bliskich. Mają trudności z pozwoleniem innym na samodzielność.
- Problemy z bliskością i zaufaniem – parentyfikowane dzieci często mają trudności z budowaniem i utrzymywaniem głębokich, intymnych relacji. Mogą one poszukiwać partnerów, którzy będą od nich zależni lub odwrotnie – unikać bliskości, obawiając się utraty autonomii.
- Niska samoocena i poczucie winy – dorośli, którzy przeżyli parentyfikację, często mają niskie poczucie własnej wartości. Mogą też odczuwać nadmierne poczucie winy, gdy nie są w stanie spełnić oczekiwań innych.
- Trudności w stawianiu siebie na pierwszym miejscu – osoby te często mają tendencję do podporządkowywania się potrzebom innych i zaniedbywania własnych potrzeb. Mogą mieć problem z dbaniem o siebie.
- Trudności z regulacją emocji – parentyfikowane osoby często mają problemy z identyfikowaniem, wyrażaniem i radzeniem sobie z własnymi emocjami. Mogą reagować w sposób nieadekwatny do sytuacji.
- Kompulsywne zachowania – jako sposób radzenia sobie z trudnymi emocjami, dorośli doświadczający w dzieciństwie parentyfikacji mogą rozwinąć różne formy uzależnień lub kompulsywnych zachowań, takich jak pracoholizm, nadmierne jedzenie czy zakupy.
- Problemy z własnym rodzicielstwem – parentyfikowane dzieci często mają trudności z prawidłowym pełnieniem roli rodzica. Mogą być nadopiekuńcze lub wręcz odwrotnie – mieć trudności z okazywaniem uczuć i zaangażowaniem w wychowanie dzieci.
- Trudności zawodowe – doświadczenie parentyfikacji może prowadzić do trudności w wyznaczaniu granic i odmawiania w pracy. Osoby takie często czują się zobowiązane podporządkowywać się oczekiwaniom przełożonych lub współpracowników.
- Problemy ze zdrowiem psychicznym – parentyfikacja jest silnie powiązana z rozwojem różnych zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, lęk, niska samoocena czy zespół stresu pourazowego. Osoby te mają trudności z radzeniem sobie z emocjami.
Powyższe symptomy to tylko wybrane przykłady – obraz zaburzeń u dorosłych doświadczających parentyfikacji może być bardzo zróżnicowany w zależności od konkretnej sytuacji.
Jeżeli czujesz, że ten temat może Cię dotyczyć lub obserwujesz u siebie kilka z powyższych symptomów rozważ sięgnięcie po profesjonalne, holistyczne wsparcie, które pomoże Ci zrekompensować braki z dzieciństwa i umożliwi przezwyciężenie negatywnych wzorców.
Terapia wewnętrznego dziecka stanowi wartościowe narzędzie w procesie uzdrawiania ran po trudnym dzieciństwie. Polega ona na nawiązaniu kontaktu z tą częścią siebie, która została zraniona i niedoinwestowana w dzieciństwie. To możliwość, by w bezpiecznej relacji terapeutycznej zaopiekować się swoim „wewnętrznym dzieckiem” i zaoferować mu to, czego potrzebowało, a czego nie otrzymało.
Wykorzystując takie narzędzia jak hipnoza, wizualizacje, afirmację, praca z traumą i emocjami możemy:
- Uznać i wyrazić nasze dziecięce emocje – strach, smutek, gniew, samotność, zagubienie. Pozwolić im wypłynąć i doświadczyć ich akceptacji.
- Zapewnić swoim dziecięcym częściom poczucie bezpieczeństwa, akceptacji i zrozumienia, których wówczas brakowało.
- Nauczyć się troskliwego, opiekuńczego podejścia do swojego wnętrza, zamiast dalszego wymagania od siebie dorosłości.
- Przepracować traumatyczne wspomnienia i uwolnić się od przekonań, które nas ograniczały.
- Odbudować zaufanie do samego siebie i swoich potrzeb.
Praca z wewnętrznym dzieckiem pozwala na głęboką przemianę – przejście od traumy do uzdrowienia, od przystosowania się do autentyczności, od zamknięcia do otwartości na relacje. To nieoceniona droga do odzyskania utraconego poczucia własnej wartości i godności.
Jeśli chcesz rozpocząć tę transformację, zapraszam Cię do skorzystania z terapii indywidualnej lub dołączenia do prowadzonej przeze mnie grupy terapeutycznej. Wspólnie będziemy mogli przepracować Twoje rany z dzieciństwa i dać szansę Twojemu wewnętrznemu dziecku na pełny rozkwit i stanie się dojrzałym dorosłym.
Literatura:
- Jak być szczęśliwym dorosłym bez szczęśliwego dzieciństwa. Mon ika Wasilewska, Monika Szubrycht
- Dorosłe dzieci. Psychologiczna problematyka odwrócenia ról w rodzinie. Katarzyna Schier